Varkensziekten: de uitdaging begrijpen, veerkracht opbouwen

De varkenshouderij is een van de belangrijkste landbouwsectoren ter wereld. Met wereldwijd bijna 1,2 miljard varkens in 2024 en varkensvlees dat ongeveer een derde van alle wereldwijd geconsumeerde vlees uitmaakt, vormt de sector de basis voor voedselzekerheid, plattelandseconomieën en internationale handel op elk continent. [1][2][3][4] Maar net als elke vorm van veeteelt wordt de varkenshouderij geconfronteerd met toenemende gezondheidsuitdagingen – uitdagingen die, mits goed begrepen en goed beheerd, met vertrouwen kunnen worden aangepakt. Centraal hierbij staat het verbeteren van de weerbaarheid van dieren tegen varkensziekten. In wezen betekent het opbouwen van weerstand tegen ziekten dat varkensstapels in staat worden gesteld om onder druk van ziekteverwekkers – ongeacht welke – hun prestaties op peil te houden en/of snel te herstellen wanneer ze worden blootgesteld aan ziekteverwekkers. Het vormt de basis van een varkensvleesproductiesysteem dat is gebouwd om lang mee te gaan.

Om te begrijpenwaarom weerstand tegen ziekten zo belangrijk is, helpt het om inzicht te krijgen in de omvang van wat de varkensvleessector heeft opgebouwd. De wereldwijde varkensvleesproductie zal naar verwachting in 2026 ongeveer 117 miljoen metrische ton bedragen,[5] en de marktwaarde van de sector wordt geschat op 250–300 miljard USD, waarbij prognoses aangeven dat deze tegen het einde van dit decennium de 400 miljard USD zal overschrijden.[4] Azië is koploper op het gebied van productie en is goed voor 57% van de wereldwijde varkensstapel, waarbij China alleen al in 2025 ongeveer 427 miljoen varkens zal tellen.[8] 

Achter deze cijfers schuilteen geavanceerde waardeketen– die fokkers, producenten, verwerkers, distributeurs, detailhandelaren en miljarden consumenten met elkaar verbindt. Deze keten is opgebouwd door decennia van investeringen, expertise en samenwerking. Het effectief beheren van de diergezondheid maakt simpelweg deel uit van een goed beheer ervan. 

Verschillende soorten ziekten hebben invloed op de huidige bedrijfsvoering. Ziekten van categorie A – zoals Afrikaanse varkenspest (AVP) – zijn zeer besmettelijk en kunnen zich snel verspreiden over regio’s en landsgrenzen heen. Ze komen binnen een bepaald bedrijf relatief zelden voor, maar wanneer ze zich voordoen, zijn de gevolgen ernstig: verplaatsingsbeperkingen, sluiting van markten en in sommige gevallen massale ruiming.  

Ook andere veeziekten kunnen de productie beïnvloeden. Deze ziekten krijgen doorgaans minder aandacht dan dramatische uitbraken van categorie A-ziekten, maar hun cumulatieve impact op de winstgevendheid is aanzienlijk. Deze ziekten zijn voortdurend aanwezig in getroffen veestapels of regio’s en ondermijnen stilletjes de prestaties door verminderde groei en voerefficiëntie, verminderde voortplantingsefficiëntie en verhoogde vatbaarheid voor secundaire infecties. 

Tot de belangrijkste ziekten die de huidige wereldwijde varkensproductie treffen, behoren:

• Afrikaanse varkenspest (AVP)is het meest besproken voorbeeld. Met sterftecijfers die de 100% benaderen en het ontbreken van een wereldwijd beschikbaar vaccin voor breed commercieel gebruik, trekt ASF terecht de aandacht van zowel producenten als beleidsmakers. De verspreiding ervan over Europa en Azië in het afgelopen decennium heeft aangetoond hoe snel de ziekte grenzen kan overschrijden en de handel kan verstoren.[17] 
• Klassieke varkenspest (CSF)– ook wel varkenscholera genoemd – vertoont enkele van deze kenmerken, aangezien de ziekte zeer besmettelijk is, hoewel er wel effectieve vaccins bestaan en de ziekte in veel regio’s inmiddels onder controle is gebracht of is uitgeroeid door middel van gecoördineerde nationale programma’s. 
• Het reproductief en respiratoir syndroom bij varkens (PRRS)is in veel varkensproducerende landen de economisch meest ingrijpende endemische ziekte. Het virus muteert regelmatig, wat vaccinatiestrategieën bemoeilijkt. [9][10]  
• Porcine Epidemic Diarrhea (PED)veroorzaakt ernstige diarree en uitdroging en is vooral gevaarlijk voor jonge biggen.  
• Varkensinfluenza verspreidt zich ondertussen snel door veestapels en hoewel de ziekte op zichzelf zelden dodelijk is, verzwakt ze de dieren en creëert ze omstandigheden die de weg vrijmaken voor ernstigere secundaire infecties en grotere gevolgen van de ziekte. 

Het is belangrijk om hier het perspectief te behouden. Deze ziekten vormen ernstige uitdagingen voor getroffen bedrijven en regio’s, maar de gevolgen ervan kunnen ongelijk verdeeld zijn. Tijdens de PED-uitbraak in de Verenigde Staten in 2013–2014 bijvoorbeeld, bevonden producenten die gezonde veestapels in stand hielden zich in een markt met een beperkt aanbod en historisch hoge prijzen. Effectief ziektebeheer – of dat nu via bioveiligheid, genetica of bedrijfsvoering gebeurt – kan juist een reëel concurrentievoordeel opleveren, omdat niet elk bedrijf in gelijke mate wordt getroffen. 

De economische gevolgen van varkensziekten worden vaak samengevat in grote, opvallende cijfers. Alleen al PRRS kost de Amerikaanse varkenssector naar schatting ongeveer 1,2 miljard USD per jaar – een bedrag dat de afgelopen tien jaar met zo’n 80% is gestegen naarmate het virus en de gevolgen ervan zich hebben ontwikkeld. [11] De uitbraak van Afrikaanse varkenspest (ASF) in China tussen 2018 en 2021 leidde tot directe economische verliezen die op ruim 100 miljard USD worden geschat en zorgde er op het hoogtepunt voor dat de nationale varkensstapel met bijna de helft afnam. [17] De PEDv-uitbraak in de Verenigde Staten in 2013 heeft naar schatting tussen de 900 miljoen en 1,8 miljard USD aan jaarlijkse verliezen veroorzaakt. [18] 

Op bedrijfsniveau zijn de PRRS-cijfers eveneens veelzeggend. In Spanje worden de kosten van PRRS-uitbraken geschat op ongeveer 200 USD per zeug of ongeveer 20 USD per vleesvarken. [14] Canadese modellen suggereren dat PRRS-verliezen in getroffen bedrijven ongeveer 500 USD per zeug per jaar bedragen, waarbij de voer- en gezondheidskosten per varken met enkele dollars stijgen. [16] Mexicaans onderzoek wijst uit dat PRRS de kosten per gespeend biggetje met ongeveer 10% en de dagelijkse opfokkosten met ongeveer 15% kan verhogen. [13] 

Deze verliezen komen op verschillende manieren tot uiting: 

• Directe kostenomvatten sterfte, ruiming, verwijdering van karkassen, verscherpte bioveiligheid, veterinaire zorg en extra arbeid.  
• Indirecte kosten– die in totaal vaak hoger uitvallen – omvatten een slechtere voederconversie, een langere tijd tot aan de verkoop, lagere groeisnelheden, verminderde reproductieve prestaties en een verminderde vleeskwaliteit. Voor bedrijven die afhankelijk zijn van exportmarkten, vormen de handelsbeperkingen die gepaard kunnen gaan met ziekte-uitbraken een extra financieel risico. [12][15] 

Een aspect van de uitdaging op het gebied van ziekten dat aandacht verdient, is de voortdurendeopkomst van nieuwe ziekteverwekkers en de stijgende incidentie van ziekten. Uit gegevens die vóór 2020 werden verzameld, bleek al dat er wereldwijd ongeveer om de acht maanden een nieuwe of opnieuw opduikende infectieziekte opdook, en dat de totale opkomstsnelheid sinds de jaren veertig was toegenomen. [19] In de varkenssector is er historisch gezienongeveer elke 10 tot 15 jaareen belangrijkenieuwe ziekte opgedoken. 

Verschillende onderling samenhangende factoren liggen ten grondslag aan deze trend.  

• Hogere veedichtheden, hoewel economisch noodzakelijk in de moderne productie, creëren omstandigheden waarin ziekteverwekkers zich sneller kunnen verspreiden.  
• Doorde internationale handelen het grensoverschrijdende verkeer van levende dieren, veevoer en mensen kan een ziekte die in de ene regio opduikt, binnen enkele dagen een andere regio bereiken.  
• Ontbossing en het verlies van leefgebiedenbrengen vee en mensen in nauwer contact met wilde dieren, waardoor de kans op de overdracht van ziekteverwekkers in verschillende regio’s van de wereld, tussen verschillende dieren en tussen dieren en mensen (zoönose) toeneemt.  
• Klimaatverandering: hogere temperaturen en grotere leefgebieden voor vectoren zoals muggen en teken bevorderen de verspreiding van door vectoren overgedragen ziekten.  
• Ziekteverwekkers – zoals PRRS – muteren voortdurend, wat betekent dat het vaccin of de bestrijdingsstrategie van gisteren mogelijk niet volledig effectief is tegen de variant van morgen. 

Inzicht in deze factoren is geen reden tot ongerustheid – het vormt juist de basis voor het opzetten van beheersystemen die robuust genoeg zijn om een steeds complexere omgeving en een onzekere toekomst het hoofd te bieden.

De varkenssector beschikt al over een uitgebreid instrumentarium aan strategieën voor ziektebeheer: internationale samenwerking, bioveiligheidsmaatregelen, veestapelbeheer, vaccinatieprogramma’s en gerichte behandelingen vormen al geruime tijd de ruggengraat van de ziektebestrijding en blijven van essentieel belang.  

Naarmate de productieomgeving steeds complexer wordt en de ziektedruk toeneemt – aangewakkerd door onderling samenhangende factoren – nemen ook de gevolgen daarvan toe en wordt het noodzakelijker dat dit instrumentarium zich verder ontwikkelt. Dit versterkt de behoefte aan een collectieve, proactieve en holistische aanpak, waarbij wordt geanticipeerd op wat nog komen gaat.  

Van de innovaties die dit instrumentarium versterken, komt genetica naar voren als een bijzonder fundamentele pijler, aangezien genetische selectie het varken zelf kan versterken – door het opbouwen van een inherente weerstand tegen ziekten die cumulatief, erfelijk en toepasbaar is in diverse productiesystemen wereldwijd.  

In wezen is de weg vooruit proactief, gelaagd en op samenwerking gebaseerd – gegrondvest op gevestigde diergeneeskundige praktijken en gezondheidsbeheer, ondersteund door sectorbrede samenwerking en versterkt door genetische verbetering die veerkracht van binnenuit opbouwt.